FORESIGHT KE: trzy scenariusze AI 2040.
Anticipatory governance zamiast prognozy. Co to znaczy dla polskiej kancelarii.

O czym jest ten raport

Siedmioro autorów z Foresight On Demand Consortium - konsorcjum dostarczającego Komisji Europejskiej foresight pod zamówienie. Kerstin Cuhls (Fraunhofer ISI) - weteranka europejskiego foresight, autorka wcześniejszych scenariuszy post-Covid 2040 dla EU i Multi-Agency Foresight z One Health Approach. Arianna Ferrari, Wenzel Mehnert, Alexandra Csabi - zespół AIT (Austrian Institute of Technology). Žilvinas Martinaitis, Orestas Strauka, Mariam Chachava - Visionary Analytics, odpowiedzialni za część empiryczną (taksonomia AI, sektorowa analiza adoption). Raport zamawiał Paolo Pasimeni, kontakt Cesar Dro i Nicola Francesco Dotti z DG R&I.

To Part 5 - finalna synteza pięcioczęściowego cyklu. Wcześniejsze deliverable: Part 1 to taksonomia AI (Strauka et al. 2025), Part 2 to mapping current adoption w sektorach EU (Martinaitis et al. 2026a), Part 3 to forward-looking analysis (Martinaitis et al. 2026b), Part 4 to scenarios i opportunities (Cuhls et al. 2026). Part 5, który recenzujemy, to skrót i strategiczna synteza dla policymakerów.

Metodologicznie raport idzie od evidence przez futures do strategic orientation. Evidence: mapping AI development trends, analiza sektorowa adoption EU oparta na Eurostat ICT Survey, PATSTAT (dane patentowe), Crunchbase (startupy AI), OECD AI Policy Observatory, European Working Conditions Survey, ekspercka ankieta VA z maja 2025 (N=427) i wywiady jakościowe. Futures: trzy scenariusze 2040 wytworzone w Scenario Sprint Cuhls, analizowane frameworkiem TOSA. Orientation: sense-making workshop z policy officers EC w Brukseli 10 lutego 2026, z którego wyszło sześć klastrów rekomendacji.

Licencja jest istotna operacyjnie. Decision 2011/833/EU pozwala na reuse z poszanowaniem oryginalnego znaczenia - cytowanie, adaptację i przebudowę pod własne potrzeby strategiczne (komercyjne i niekomercyjne), pod warunkiem podania źródła i niezniekształcania przekazu. MateMatic hostuje kopię oryginalnego PDF zgodnie z tą licencją (button "Pobierz oryginał" powyżej). Logos scenariuszy generowane przez Azure OpenAI ImageGen i ilustracje Heyko Stöbera mają osobne reżimy autorskie (nie hostujemy).

Recenzja właściwa

Trzy scenariusze AI 2040 - co dokładnie mówią

Scenariusz A: EU przyczepione do globalnych sieci AGI i ASI. W 2040 technologia AI jest wysoce zaawansowana - AGI (sztuczna inteligencja ogólna) i ASI (superinteligencja) poza ludzkim rozumieniem i kontrolą. Kilka globalnych firm i sieci technologicznych kapitalizuje value generowane przez AI. EU czyni się atrakcyjne, żeby otrzymać usługi tych transnarodowych sieci AGI/ASI z korzyścią dla swojej gospodarki i społeczeństwa. To scenariusz integracji-w-pozycji-klienta. Europa nie produkuje rdzeniowej AI, kupuje dostęp. Polską soczewką do tej dynamiki jest TOM RAND - AGI Forecasting (rozkład prawdopodobieństw timeline AGI) plus TOM Kuśmierek - Polska wobec AGI (krajowa pozycja w globalnej dynamice).

Scenariusz B: Europa prowadzi unikalną rewolucję AI. W 2040 technologia AI w EU jest bardziej innowacyjna i użyteczna niż w innych regionach. Inne potęgi AI - USA i Chiny - wciąż uwięzione w niewystarczających zwrotach z gigantycznych inwestycji w LLM. EU korzysta gospodarczo i społecznie z masywnych inwestycji w edukację, tworząc nowe paradygmaty AI, które nie zostały jeszcze nazwane, bo postęp jest tak szybki. To scenariusz suwerenności technologicznej zbudowanej na innym fundamencie - humanistycznym, edukacyjnym, instytucjonalnym.

Scenariusz C: Global AI Winter. W 2040 boom AI z lat 2020 jest skończony. Wcześniejsze błyszczące obietnice nie zmaterializowały się jako mierzalne zwroty gospodarcze i benefity społeczne. AI jest mniej więcej tak zdolne jak piętnaście lat wcześniej. Wielkie inwestycje zatrzymały się pod koniec lat 2020. Przemysł AI jest dojrzały z coraz mniejszymi korzyściami. Rozwój AI trwa wolno, eksplorując nowe zdolności ostrożnie. To scenariusz korekty - bańka pęka, hype wygasa.

Autorzy explicite zastrzegają, że scenariusze są "think pieces" - nie prognozy, nie ranking prawdopodobieństwa, nie preferencje. To narzędzia do otwierania perspektyw i stress-testu strategii. Tu leży pierwsza wartość metodologiczna dla polskiej kancelarii. Większość materiałów strategicznych, które trafiają na biurka partnerów, próbuje przewidzieć przyszłość. FORESIGHT robi inaczej - kreśli trzy radykalnie różne przyszłości i pyta, co byłoby zrobione dziś, żeby przetrwać każdą z nich.

TOSA zamiast SWOT - dlaczego to ma znaczenie

Framework TOSA - Threats, Opportunities, Stakes, Actions - wygląda jak kosmetyczna mutacja SWOT. Nie jest. Różnica jest w trzeciej literze. SWOT pyta o Strengths i Weaknesses - atrybuty obiektu analizy. TOSA pyta o Stakes - co jest stawką, kto wygrywa i kto traci, co jest do obronienia i co do zdobycia. To przesunięcie z analizy statycznej ("jakie mamy siły i słabości") do analizy politycznej ("kto ma jakie interesy, co jest wystawione na ryzyko").

Dla polskiej kancelarii rozważającej własną strategię AI to jest bezpośrednia wartość operacyjna. Nie pytasz "jakie są nasze silne strony w AI". Pytasz "co jest stawką dla partnerów, dla associates, dla klientów korporacyjnych, dla klientów retail, dla NRA i KRRP" w każdym z trzech scenariuszy. Inny aparat. Inne wnioski.

Twarda liczba - 13,48 procent

AI uptake w przedsiębiorstwach EU to 13,48 procent w 2024 (Eurostat). Wzrost z 8 procent w 2023, ale wciąż niski. Globalnie 55 procent organizacji używa AI w co najmniej jednej funkcji (McKinsey 2023). EU jest w tej kwestii znacząco z tyłu. Distribution sektorowa jest jeszcze ostrzejsza - wysokie uptake w ICT i professional services, niskie w manufacturing, construction, utilities. Liczba bazowa konsystentna z TOM European AI Report 2026 i TOM Stanford HAI AI Index 2026, które recenzowaliśmy wcześniej.

Trzy funkcjonalne profile adopcji wyróżnione przez autorów, z komentarzem co znaczą operacyjnie dla polskiego rynku.

Polskie kancelarie prawnicze są w kategorii professional services - innovation-led. To znaczy, że projekcja autorów dla professional services to deep integration AI w core operations do 2030. Nie wsparcie. Nie wspomaganie. Deep integration. Pięć lat. Polskie kancelarie, które dziś wciąż traktują asystenta AI jako "ciekawy gadżet", a nie infrastrukturalną zależność, są poza krzywą projekcji KE. Polski baseline kancelaryjny komentowaliśmy w TOM SuPESU Raport rynku prawniczego 2025-2026 i TOM Bifurcation of BigLaw - bifurcation rynku jest już widoczny, FORESIGHT KE go przyspiesza.

Bariery, które autorzy identyfikują dla EU - fragmentacja rynku, dominacja SME (99 procent firm), brak globalnych platform digital, lingwistyczna diversity (kluczowe dla NLP), human capital shortage, fragmented investment, ethical/security/trust concerns. Wszystkie obowiązują polski rynek prawniczy. Lingwistyczna diversity to dla polskiej kancelarii nie problem - to barierka konkurencyjna chroniąca przed dominacją anglojęzycznych narzędzi. Ale ta sama bariera spowalnia adaptację globalnych modeli do polskiego kontekstu prawnego.

Sześć klastrów rekomendacji ze sense-making workshop

Workshop 10 lutego 2026 w Brukseli z policy officers EC wyprodukował sześć klastrów rekomendacji robust across all three scenarios. To znaczy - działania, które są wskazane niezależnie od tego, który z trzech scenariuszy się zmaterializuje.

Dla polskiej kancelarii operacyjnie najistotniejsze są dwa klastry. Regulatory Enforcement - autorzy explicite mówią, że AI Act ma ambitny framework, ale wykonanie pozostaje wyzwaniem. Dla compliance officera w kancelarii to bezpośrednia implikacja - w najbliższych latach interpretacja AI Act będzie się kształtować w praktyce, nie w doktrynie. Kancelaria, która buduje compliance pod AI Act dziś, kształtuje praktykę enforcement na lata. Praktyczny przewodnik po obowiązkach z AI Act zalecam czytać przez TOM AI Act Guide Bird & Bird, a baseline DPIA przez TOM EDPB DPIA Template. European AI Ecosystem - certyfikacja trustworthy AI z human oversight. To dokładnie miejsce, gdzie polski rynek LegalTech ma szansę zbudować segment przewagi (zaufanie plus tajemnica zawodowa plus RODO).

Czego autorzy nie powiedzieli, a co musi powiedzieć polski compliance

Siedmioro autorów pisze z perspektywy europejskiej R&I policy, nie z perspektywy polskiej kancelarii. Cztery białe plamy, które polski compliance musi wypełnić sam.

Pierwsza linia. Trzy scenariusze AI 2040 jako wejście do strategii kancelarii. Każdy z trzech scenariuszy ma inne implikacje operacyjne dla kancelarii prawnej. W scenariuszu A (AGI/ASI Networks) kancelaria działa w środowisku, w którym najpoważniejsze decyzje prawne są wspierane przez systemy, których nie projektuje ani nie kontroluje. Pytanie strategiczne - jak utrzymać tajemnicę zawodową i niezależność prawnika, kiedy infrastruktura AI jest poza EU. W scenariuszu B (EU Leadership) kancelaria działa w środowisku, w którym europejskie modele suwerennej AI są dominujące i tańsze niż zagraniczne. Pytanie - jak zbudować przewagę kompetencyjną na narzędziach, które konkurencja też będzie miała. W scenariuszu C (AI Winter) kancelaria działa w środowisku, w którym AI jest mniej więcej tak zdolne jak dziś, hype wygasł, klientom wraca konserwatyzm. Pytanie - co z inwestycjami w LegalTech zrobionymi w latach 2024-2028. Wszystkie trzy pytania warto sobie zadać dziś.

Druga linia. Anticipatory governance i art. 9 EU AI Act. Autorzy wprost piszą, że regulatory ambition alone is insufficient without corresponding implementation and enforcement capabilities. Polska wersja tej myśli - sam KSC (Krajowy System Cyberbezpieczeństwa) i polski AI Act enforcement bez kompetencji organów nadzoru nie zadziała. Dla kancelarii oznacza to, że klient z sektorów wysokiego ryzyka (medycyna, finanse, edukacja, infrastruktura krytyczna) musi budować własną dokumentację zgodności z art. 9 AI Act bez liczenia na ścisłe ramki interpretacyjne organów (interpretacja MateMatic, nie stanowisko NRA ani KRRP). Anticipatory governance w autorskim ujęciu Cuhls to monitorowanie, foresight i adaptacja - czyli mechanizmy operacyjne, nie tylko polityki.

Trzecia linia. Hype Assessment jako element foresight. Autorzy wprowadzają jako czwarty obszar działania w anticipatory governance hype assessment - systematyczną analizę narracji, które kształtują finansowanie i regulację AI. To rzadkie u policy paperów. Dla polskiej kancelarii, która dostaje codziennie informacje o "rewolucyjnych" nowych narzędziach LegalTech, hype assessment jest praktyczną kompetencją - odróżnianie strategicznej przesady od ugruntowanego rozwoju. NRA i KRRP, które rekomendowałyby konkretne narzędzia AI dla członków, nie mają jeszcze takiej metodologii.

Czwarta linia. Vertical AI dla professional services. Autorzy rekomendują vertical AI - AI dostosowane do specyfiki sektorów, nie generic. Dla professional services to znaczy nie generic LLM, tylko LLM domain-tuned na polskim prawie i polskich realiach kancelaryjnych. To kontynuacja wątku z TOM 057 LEGIT - fine-tuning open-weight modelu z rubric reward na polskich drzewach argumentów. FORESIGHT KE dorzuca strategiczne uzasadnienie - vertical AI to nie nisza, to europejska droga konkurencyjna.

Słabsze strony raportu

Trzy zarzuty uczciwie.

Pierwszy - brak twardych danych dla Polski i CEE. Wszystkie liczby agregowane EU, czasem ze split na duże i małe gospodarki. Dla polskiej kancelarii to znaczy, że trzeba sięgnąć do polskiego baseline (GUS, PARP, raport SuPESU, raporty NRA), żeby wkleić scenariusze w lokalny kontekst.

Drugi - scenariusze są świadomie spekulatywne i autorzy nie przypisują im prawdopodobieństw ani rankingu. To metodologiczna decyzja, którą szanuję - foresight uczciwy jest takim, który nie udaje prognozy. Ale dla zarządu kancelarii, który musi alokować budżet na LegalTech w 2026, brak rankingu oznacza więcej pracy w przekładaniu scenariusza na konkretną decyzję inwestycyjną. Trzeba samodzielnie przypisać scenariuszom subiektywne wagi prawdopodobieństw, choćby intuicyjne, i alokować pod nie kapitał.

Trzeci - promise "gaining time" przez AI, które autorzy sami poddają w wątpliwość (strona 26), jest poddany krytyce słusznie, ale bez metryk. Nie podają jak zmierzyliby empirycznie, czy AI rzeczywiście "wyzwala czas" w professional services. To luka, której framework TOSA nie wypełnia. Dla kancelarii rozważającej ROI z AI to znaczy, że trzeba sobie metrykę zbudować samodzielnie (godziny billable per matter, time-to-first-draft, etc.).

Co z tego wynika

FORESIGHT KE jest dokumentem strategicznym o jednej centralnej tezie - przyszłość AI nie da się prognozować, ale można i trzeba zbudować zdolność działania pod niepewnością. Trzy scenariusze 2040 nie mają mówić, co się stanie. Mają mówić, jaki zestaw zdolności (instytucjonalnych, kompetencyjnych, technologicznych) jest robust across futures. Cztery linie operacyjne dla kancelarii rozpisałem powyżej - tu nie powtarzam.

Jedyne, co dodaję na koniec, to obserwacja meta. Autorzy zamknęli manuskrypt w kwietniu 2026. Sense-making workshop odbył się w lutym. Ankieta ekspercka w maju 2025. To znaczy, że twarde dane w raporcie mają już rok, a niektóre półtora. W tempie obecnej dynamiki AI to długo. Polska kancelaria, która bierze FORESIGHT KE jako baseline strategiczny, musi zbudować własny mechanizm aktualizacji - cykl półroczny minimum, ewentualnie kwartalny - bo żaden raport instytucjonalny, łącznie z tym, nie nadąża za rzeczywistym tempem zmian.

Raport jest do przeczytania jeden raz przez zarząd kancelarii w pełnym składzie, z agendą dedykowanego posiedzenia po lekturze. Nie do delegowania na compliance officera ani szefa IT. Materia jest strategiczna, decyzje też muszą być.