Czym jest ten dokument
Dokument sam przedstawia swoje zasady jako przewodnik dla tych, którzy regulują cyfryzację sądownictwa cywilnego. Ma trzy warstwy: prawa i wartości, które cyfryzacja ma chronić, projekt systemów (dostępnych, interoperacyjnych, projektowanych z myślą o użytkowniku) oraz ich wdrożenie i utrzymanie.
Zasady przygotował zespół sprawozdawców: Dory Reiling (Lead Reporter), Masood Ahmed, Xandra Kramer, Jiří Novák i John Sorabji. W gronie asesorów projektu jest Teresa Bielska-Sobkowicz (w dokumencie: Judge, Poland).
Zasada 15: AI wspiera, nie rozstrzyga
Sądy mają używać AI tylko do wspierania wymiaru sprawiedliwości, także przy prowadzeniu sprawy i podejmowaniu decyzji. Co do zasady AI nie zastępuje rozstrzygnięcia sędziego.
Dokument przewiduje wyjątek. Zautomatyzowane rozstrzygnięcie jest dopuszczalne, gdy strony konkretnego sporu zgodzą się na nie dobrowolnie, wyraźnie i z pełną wiedzą. Wtedy obowiązują te same gwarancje co przy decyzji człowieka.
Najmocniejsze zdanie dotyczy odpowiedzialności. Sędziowie i administracja sądowa mają przechodzić regularne szkolenia, a za rzetelność i dokładność każdego wyniku AI, z którego korzystają, odpowiadają osobiście. W oryginale:
„individually responsible for ensuring the reliability and accuracy of any AI workproduct they utilise”
Komentarz do zasady dokłada warunki. AI w sądzie ma być wolna od uprzedzeń, przejrzysta i zrozumiała, ma korzystać ze źródeł certyfikowanych i pozostawać pod kontrolą człowieka, który ją weryfikuje. Użycie AI przez sądy ELI określa jako wysokie ryzyko i odsyła w przypisie do AI Act.
Orzeczenia czytelne dla maszyn, sędziowie nie do profilowania
Zasada 14 każe publikować orzeczenia i inne dokumenty sądowe w formacie maszynowym, w bezpłatnych bazach krajowych prowadzonych przez sąd albo inny organ publiczny. Komentarz idzie dalej: wszystkie orzeczenia z jednej darmowej platformy krajowej. Jako przykłady podaje włoskie Italgiure i Find Case Law dla Anglii i Walii.
Zasada 9 dokłada standardy danych. Wśród przykładów przypis wymienia europejskie identyfikatory ECLI (dla orzeczeń) i ELI (dla aktów prawnych - nie mylić z nazwą instytutu).
Granicę stawia zasada 6. Większa jawność może posłużyć do profilowania sędziów: analityka orzeczeń przewiduje, jak sędzia rozstrzygnie, a pod to układa się strategię procesową. Może też ułatwić namierzanie stron i świadków. Dlatego cyfryzacja ma pozwalać na zgodne z prawem ograniczenia, w tym anonimizację w uzasadnionych przypadkach.
Co z tego dla kancelarii
Zasady adresują ustawodawców, sądy i administrację sądową. Pełnomocników wprost dotyczy zasada 13: komunikacja cyfrowa z sądem ma być obowiązkowa dla zawodowych pełnomocników, innych profesjonalnych uczestników postępowania i firm.
Pośrednio dokument mówi więcej. Standard z zasady 15 dla sędziego pokrywa się z tym, czego NSA oczekuje już od pełnomocnika. W sprawie I OSK 590/26 sąd sam sprawdził orzeczenia powołane w skardze kasacyjnej i części z nich nie znalazł. Pisaliśmy o tym 22 września.
Wymóg źródeł certyfikowanych i identyfikatory ECLI i ELI prowadzą do pytania, które zadajemy przy wdrożeniach AI w kancelariach: do czego model sięga i czy wynik da się sprawdzić u źródła. W Repertorium każdy wynik niesie stały identyfikator dokumentu, nazwę migawki korpusu i lokator znakowy, więc da się wrócić do konkretnego miejsca w tekście.
Zostaje analityka orzeczeń. Kancelaria, która kupuje narzędzie do analizy orzecznictwa, może zapytać dostawcę o to samo, przed czym ostrzega ELI: czy system buduje profile sędziów.
Sędzia ma osobiście odpowiadać za każdy wynik AI, z którego korzysta. Kto u Was odpowiada za wynik AI, który trafia do pisma?
Co dalej
ELI zapowiada cykl webinarów o zasadach w IV kwartale 2026 r. i I kwartale 2027 r. Szczegóły mają pojawić się wkrótce.
Źródła
- European Law Institute, „ELI Principles on the Digitalisation of Civil Justice Systems in Europe”, opublikowane 6.10.2026 (PDF). Stąd treść zasad 6, 9, 13, 14 i 15 oraz cytat z zasady 15.
- European Law Institute, strona projektu: skład zespołu i asesorzy.
- European Law Institute, post na LinkedIn z 6.10.2026: zapowiedź webinarów.
Interpretacje w tym materiale są stanowiskiem MateMatic i nie zastępują porady prawnej.